BOYONG: TAGAPAGTATAG NG PITONG BAYAN

ni Kristoffer R. Esquejo[1]

            Sa kasalukuyan ay mayroong 17 munisipyong bumubuo sa lalawigan ng Romblon. Siyam ang nasa Tablas, tatlo sa Sibuyan, isa sa Carabao, isa sa Romblon, isa sa Sibale, isa sa Simara at isa sa Banton. Kapansin-pansing maraming pangalan ng ating mga bayan ay pawang nakapangalan sa santo at santa tulad ng mga sumusunod: San Andres, San Agustin, Santa Fe, Santa Maria at San Fernando. Ibig sabihin ba nito ay talagang napakarelihiyoso, maka-Diyos at debotong Kristyano ang nakararami sa ating mga kababayang Romblomanon?

            Kung babalikan ang mga lumang dokumento tungkol sa kasaysayan ng lalawigan, halos lahat ng pangalan ng mga bayan dito ay pawang bago, pawang Hispanisado at Kristyanisado. Hindi alam ng lahat na ang mga ito ay may sinaunang mga pangalan na ibinigay ng mga orihinal nitong tagapagtatag. Tiyak na mapapaisip at baka hindi agad paniwalaan ng marami sa atin kung mababatid na mga boyong ang nagtatag ng kanilang mga bayan.

            Ano ba ang mga boyong? Sila ay mga taga-Panay na nagtataglay ng dalawang magkasalungat na reputasyon. Una, sila ay kilalang matatapang na tao na patuloy na lumalaban at ayaw pailalim sa mga Kastila kahit na nasakop na ang buong isla ng Panay. Ikalawa, sila din ay binabansagang mga kriminal o masasamang tao dahil sa nakagawa sila ng mga bagay tulad ng pagnanakaw, pagpatay at iba pang gawain laban sa mga Kastila at mga katutubong nagpasakop. Dahil sa mga pagtatangkang hulihin at parusahan sila, marami sa kanila ang nagsitakas at nagsitungo sa isla ng Tablas upang mapanatili ang kanilang kalayaan at dating uri ng pamumuhay.

            Ayon muli sa Brief History of a Typical Philippine Town (pp. 21-22) ni Mateo Meez, pitong bayan ang naitatag ng mga boyong sa isla ng Tablas. Dahil lahat ng mga ito ay pawang Panay, hindi na nakapagtataka na pawang wikang Unhan ang kanilang dala at naipalaganap. Ang mga bayan, kasama ang mga lumang pangalan, at orihinal na mga tagapagtatag ng mga ito ay ang mga sumusunod: Santa Maria (Agcalatao) ni Miguel Tumaob noong 1791, Looc (Osigan) ni Felipe Dugay noong 1795, San Agustin (Guintigi-an) ni Agustin Salvador noong 1807, Alcantara (Lauan) ni Gaspar Guevarra noong 1807, Santa Fe (Catolog) ni Ignacio Patio noong 1837, San Andres (Parpagoha) ni Juan Gabauan noong 1844, at Ferrol (Tingaray) ni Fernando Miranda noong 1854. Tanging Odiongan (1840) at Calatrava, kilala din bilang Andagao (1862) ang hindi  nila naitayo dahil ang dalawang ito ay pawang naitatag ng mga migranteng Bantoanon galing hilaga.  Dahil dito, tanging sila lamang ang nagsasalita ng wikang Asi sa buong Tablas. Ang San Agustin naman ay naging Romblomanon ang wika dahil na rin sa kalapitan dito ng kabisera. Ang San Andres naman, kahit napagitnaan ng Calatrava at Odiongan, ay nanatiling Unhan ang wika bagamat karamihan ng mga tao dito ay marunong din ng Asi. Mismong Ferrol, bagamat minsang naging baryo ng Odiongan, ay Unhan pa rin ang wikang laganap.

            Ano ang implikasyon ng katotohanang ito? Para sa akin, kung nais talaga ng ating mga lokal na alkalde na maging matapat sa kani-kanilang lokal na kasaysayan, dapat nilang tanggapan ang katotohanang mga boyong nga ang kanilang mga tagapagtatag. Negatibo man ang kanilang imahe sa paningin ng mga Kastila, sila ay maituturing na mga sinaunang bayani nating mga Pilipino, lalung-lalo na nating mga Romblomanon. Bakit? Dahil nagtagumpay silang igiiit ang kanilang kalayaan sa pamamagitan ng pagtataguyod ng bagong buhay sa isang bagong lugar.

            Walang masama kung panatilihin ang pagkilala sa mga patrong santo ng bawat bayan ngunit mas mainam kung ilalagay ng bawat munisipyo na ang taon ng kanilang pagkatatag ay hindi ang taon kung kailan ito naging pueblo kundi kung kailan ito naitatag ng mga magigiting na boyong. Kung magagawa ito ng ating mga lokal na lider, tiyak na hahangaan sila ng susunod na henerasyon ng mga Romblomanon na ipagmamalaki ang kanilang kasaysayan at tiyak na gagawa ng kasaysayan sa hinaharap.