Archives
Article

Malip-ot Nak Historya it Banton

Ingua it osang matrona nak nagbisita it osang eksibit it museo it modernistang mga pintura.  Kanonot nida katong Kyuretor sa pagkritiko it katong mga obrang pang nasyonal.  Katong matrona ay napasimyatan kag osang pinturang nopay sa ida pagbanabana ay paliwason katong bisbisar-on nak ida napu-puot ag nopay pangkaudog rotong pintor.

"Si-o ara katong talpulanong nag drowing it kali.  Hamak yang kina, kali-ong uda it kaling paksi ay nopay kagirkiron; ka buhok ay salamuskawo; kag ida nguso ag bibig ay nopay rugso; kag lipstik ay lamihay; ag kali-ong ida mga panikang naksukbit sa ida ruhang talinga ay nopay plastik.  Kyuretor, asing kaling obrang kali ay pinahayhay sa eksibit reli? "

Kag sabat it kyuretor:

"Madam, sa imo atubangan ay usang rakong salamin."

Mga hinigugma ag ako mga kasimanwa, at mapanalamin ngasing.  Ato unoson ag ahimaymayon ka kantiladong historya it Bantoon - hastang magabot kag  Balinghoy, Yumpakan, Mais, Maskada,Libro, Kanyon ag Krus, kaselyas, "bolrom dansing ag itaktak mo.".

Katong mga tawong nagsalta sa kabutuhan it ato mga baktason ay mga ugat it limang tribo nak nagyanras ag naghilamon sa ato mga kabungkagan raha sa Toctoc, Guyangan, Tinago, Bakoko ag Mainit.

Ging haruan ninra ag ginghimas-himas  ka bato - batong yagting nak imaw ninra it sungoy sa pagpangabuhi: imaw it naging punro it inra baroto,yamrog.biray ag doon-doon; imaw't pangturtor it bunga agor makaka mama; imaw it inra armas kung sinra'y  naangil; imaw ninra it inagamit kung naruydak ag imaw it pangbuyok sa mga hayop nak yadaw. 

Bagkus pa sa raha ingua pati sinra it lengwahe.

Ni-o arang suerte nak nakaisip gihapon kaling mga tribong kali,nak maggamit it saysayon. Imaw ninra naging odiong; imaw ninra gihapon sa pagpamana ag panglabo; panghilamon; imaw it inra pangsang-ot agor makayupyop it inaga;imaw gihapon sa inra pagtuli it mga muslag ag katong nagpapangupang.

Kaling mga tribong kali ay kinupkop ag ging paruyot sa inra mga painoino, sa inra pananamgo ka mga batasang na kung baga ngasing ay ato ging tap-ok sa matilong pagbanrog  ag ging sagil-ot yangey sa maruyom nak rugo it ato hunahana.

Ka mga batasan it kaling mga tribong Bantoanon bagaman ing anor it "suyob nak puersa't kustombreng makabag-o," nagtu-o sinra sa osang Makaako; naihaw it kambing sa pagabot ni Amang; napatabi anay sa liwit-liwit kung nabidlis; napasug-ot, napangupong, nabuhat, natu-ob, nabawi, narangaw,na ando-ando nak nopay anak it mga saga-saga.

Sa mga tradisyong kali, ka usang batasan nak ging palapnag ay sanrokan. Kung ingua man it dinardar nak namo, kabikang biga, osang guyot nak ipingan, ka inra kalibor ay inapatagam. Imaw gihapon sa inra pagpangisra, sa pagpatikyar ag pahilas.

Waya gihapon ninra nipayaa ka pagrespeto it inra mga namuslok - mga hinigugmang nagyukas ay inra inapuros it kag inra mga nahaboy nak yamit. Raha sa osang kuyeba it Guyangan napuyot katong "oldest ikat burial cloth" nak ngasing ay ging hihipir it hugot-hugot it Philippine National Museum. 

Yabot kag inra pagyubong. Karamoan sa inra ay inapayunot anay ka inra minatay sa bayay ag katong mga suka ay inabutang sa rako o maisotong kuyon, o sa kabaong nak amuyawon.  Imbis namakutkot ag iyubong, inatago ninra sa irayum it kuyba. Kag mga bungong nakita ag hasta ngasing ay hina sa mga kuyba it Guyangan ay nagpapamatuor nak kag mga buha it ato mga ninuno ay ging payapar - kung sa pangitrimis ay idamoan it mga kuto.  Sa ininglis, kina ay ging hihingwaran nak "skull moulding," o "skull regeneration"  

Yumupok ka kanyon! Kag mga matataas it ilong ay nagbisaya: Mga Toto ag Nene, kamo'y utgon, tuwason ag bigaon!  Rigwaan kinang mam-on. Gisaha ka bantoy. Rubya. Maskada. Puya-i ka tabidle. Tanom kamo it kamote ag balinghoy. Ru-om it sinabag. Ampo-a ka mga santos nak matayog it ilong ag buhok nak abu-abuhon, panimati sa amo mga sermon!  

Nagpanimati katong tribo - abir sinra ay nagaril.  Katong Kastilang si Martin di Goiti it kag  Mayo 1572 ay naparayan sa Bantoon  ag ida nasambit nak mga "gwapo kuno kita. Pati mga Sibuyanon."  Nagpapakilaya nak dahil kag ato mga ninuno ay maayam magpika it kayawasan. Sa mata it mga Kastila, kinang tradisyon nak kato ay makabag-o ag kung baga sa osang gustong bisayahon, sinra ay imaw't ignorante.

Nagyukas ka mga anos. It kag 1622 si Francisco Rodriguez Relator ay nahimong manuyong o mayordomo it Banton pueblo. Sida'y ging sunran ni "El Padre Kapitan" Fr. Agustin de San Pedro osang Rekoleto nak paring nagaray it pagka inhenyero sa onibersidad it Salamanca, Espana.. 24 anos yang sida sa ida unang tikang sa Pilipinas.Bag-o sida maging pari it cura paroko it Banton, pinarpar anay sida ni Governador Corcuera sa Cagayan de Oro sa Mindanao agor nak pahim-ongon si Sultan Kudarat. Sa mga panahong kato, ingua'y sida it mga planong pangarkitektura it ato simbahan ag pueblo.

Muyati ray nato sa salamin kung ni-o ka ida nahimo. Dahil it kato nak buhi si Fr. Agustin, ka pinakamaabtik nak estilo it arkitekura sa Yuropa ay "baroque." Napuyot nida kag mga obrang klasical ni Bernini, mga pintura ni Michelangelo, Raphael ag mga ansyanong tagahimo it mga simbahan. Ato makikita ngasing raha sa altar it ato simbahan ka estilong kina. Sa ida pagkalibog it pangatake it mga piratang Muslim, naghimo sida it Muralla, nak apog ag buga agor mapaligiran ka simbahan. Raha sa sakop it muralla nagkutkot sida it bal-ong ag nagbutang it mga bagtingan sa Onti ag Kampanaryo agor kung nagbabanuoyey kag mga vinta it pirata, ingua't proteksyon nak silongan kag ato mga maguyang.

Sa liwas it muralla, dahil nganing kag ato pueblo ay ginuhit sa kabatohan, ging ban-ogan nida - kasamisamihan gihapon ay boga ag apog - (Escalon)  ka mga karsada agor nak abir man rumogos ag bumyahak ka uyang amihanon ag habagaton, ka pueblo ay indi nibahaon it pabuyos.ag pabuta.

Nag tugrok pati it yuyubngan sa ubos it High School.  Kina ngasing ay indi marumbuhan it mga kabataan-on dahil nak osang edificio ka ging tugrok ag natabunan.  Karamoan siguro sa ato reli, ay makakatkat ka ato mga ugat ag rugo sa mga nagtaliwanan nak cabeza de barangay, juez de paz, teniente del baryo, o gobernadorcillo. Maaring hagto sinra sa yumang sementaryo it pueblo ging yubong.

Ka kahimtangan, parayan, ag pagraya it Banton pueblo ay naging timaan sa mga tuig nak nag sika; mga nagaayamag nak pananamgo it ka inra mga tinguha it kinabuhing nagantos sa lapros ag hapros it kuyaging kolonyalismo.

"Humuyop ka kanaway. Lamano kamo sa bag-ong abot - mga tawong syangkit ka Kragg; pagbasa't libro, tawo'y inikag: Mga Toto ag Nene, ka inro natuna-an, mabis-oy sa nayusrok; mga yumang pangaray, nopay gapas sa suyok-suyok. Kada ngani bilang kamo't mansanas; kanta kamong tanan it "White Christmas;" kumayat ka eshwelyahan, pueblo'y binayduhan,naging pupolar sa Pepe ag Pilar."

Kantilado ka ato historya. Reling "seminar/workshop" nak kali, kabay pang ato mapuyot kung ni-o ka nahinabo it katong mga nakalipas: mga buhadan it ato mga kanta, mga tula; mga estorya, ato mga rasay, ato mga monyumentong nag-i-ilil halin sa kagirkirong udahon it Punta Matagar.

Kabay pang sa ato pagkritika indi anay magpanalamin kung buko'y muyatan ka iba't iba retrato it ato kinabuhi: Ka ato kultura, tradisyon, historya ay osang mutda nak nagri-ri-lat! Para sa ako imaw it nagtikrag sa ugbos it rila it Bantoanong manunuyat nak si Cornelio Festin Faigao:

"Ka ida ngayan ay pay rugos
Nak inde nato igpaudak
Pay manipis nak salamin
Ag malinghor nak buyak.

Maathag nak nakatago
Hinipir nak nararadag
Ka palangga it at puso,
Ay inde nato ikarugsak."

Yamusang nak salamat sa inro pagpanimati.

Parumrom: Bag-o  maparana, kali, uya nako nasambit nak ka unang ngayan it kinang "muralla" o "cotta" sa Banton ay "Fuerza de San Jose." 

Ismael F. Fabicon
June 9,2007