Archives
Editorial

Kultura: Naglikwar Yangey Baga?

Pagkarakong ako napuyot it kag Hunyo 2012 rutong ging sisiling nak "Youth Camp" nak ging patikasog it "Perlas it Biniray" sa pagrumrom ag paghanrum it 25 anyus nak pagkabuhi it Biniray. Sa ragipong kato it mga kabataan,masisiling nak maabtikey ka higako nak ka Asi/Bantoanon ay taw-aney it rakong pagkilaya ag pangrahiyo it maagnum nak binuhatan sa pagpreserba ag pagpalapnag it mga hiwas nak pang kultural. Ka mga kabataan sa ngasing ay imaw it mapaaput ray it binu-ot agor ka inra mga anak ay imaw gihapon nak mapatigayun it mga hanrumanang ka Asi/Bantoanon ay imaw yang it makakatuhob ag makakahimaymay.

Ruto sa "Youth Camp" it kag Hunyo 2012,ging pabisaya ako natutungor sa ato kultura ag istorya (History) nak nopay paabong ruto gihapong "Youth Camp" it "Salig-Biniray" sa Lemery, Batangas. Kaumir raha ay kag ging paranang "A Cultural Heritage Tour of Banton Town" sa "AS ONE" Souvenir Program nak ako nahaboy.

Masisiling nak kuyang pa - dahil nopay buko pa mahadag rahang pagtalingyas it mga bibisar-on ag bulaybulayon kung ni-o ka gustong bisayahon it "Kultura."

Kung ipagpatu-on sa ato pagka Asi/Bantoanon para sa ako,ka kultura ay tanang hiwas it kato,sa ngasing ag sa insulip: rila,batasan, tradisyun, kanta, tula, istorya, gamhanong pagpati sa Makaako,pananamgo ag higako - mga ging tugrok nak monyumento,matutuhob man o indi.

Kada,(hapyusa ka huling silabo it hugot) nopay nababayaka sa ringkon it kabilugan sa pagtaliwaney it mga rilang kung baga'y sa pagigdas it mga tu-ig, naghihingayo ag mapapaya yangey. Kahahadlok nak ka rilang Asi/Bantoanon ay nopay usa rahang rila it Pilipinas nak nabanok ag "Inot-inot nak (ging)lilimot sa ragsa't mga dayuhan" - usang panambiton it tula ni Manong Mayong Fetalino. Nak asi? (buko, nak Ahi?) Panimati kita sa adlaw-adlaw natong bayduhan it bibisar-on sa Calatrava, Odiongan, Sibale, Simara ag sa Banton mismo.Yamusang ka naislan nak bisaya it Tinaguyog imbis nak gamiton ka nasupsop sa adotong it pagmitlang. Maado tan-a kung mapanghuyam yang kung uyang gadorey it mapupuyot nak orihinal (yawa-yawa - web/internet) Kina ay imaw't kahimtangan suno sa pagpayaman it rila/lenggwahe. Ako ging totuy-og nak bisitahon ka www.sanrokan.com sa mga nakaparanang nasuyat natotungor sa rilang Asi/Bantoanon - kablita ka Op-Eds/Features/Blog,ag mga nasuyat ni Abner Faminiano sa Silak, kung sarang.

Sa mga kabatan-on, masisiling nak nopay mayubog pa ka inra pagmata kung asing kada tu-ig, ka mga Bantoanon sa Metro Manila ay naragipon, ag maghalar it pagampo sa Senyor San Nicolas. Ging suyat ni Ginoong Nicon Fameronag sa ida "Bunsuran Caravan Blog" kag amo bayduhan ni Rinza Fadrilan natutungor sa "Biniray." Kaling tu-ig-tu-ig nak "Biniray" (fluvial parade sa English) ay naham-no sa barotong di katig nak ka ngayan ay "biray." Bag-o tomuntong kag mga puting napaki sa Pilipinas, ka mga Bisaya (Visayans) ag kinang "biray" sa konsyenyang sosyal ag pagpangabuhi, naging kapir it pagga-or, liyo-liyo, bugsay, ag pagbunlot it rila it mga nagbabalintong nak bayur. (Cornelio Faigao's "language of the purling waves")

It kag 2008,pumisik sa huna-huna ka mga kalantahun nak Asi, ag ging butang sa pormal nak parayan it bandang "1622-Unang Usbor." Sa www.sanrokan.com ray nato mababasa su usang pagsiha it inra mga nahaboy nak liriko ag tuno it kanta: "Unabashed Review of 1622 Songs" -Ludgie Faigao, Ish Fabicon, Lyndon,Dawn Fadri,Nicon Fameronag ag iba pa) Kinang banda ay naimbitahang magkonsyerto sa Lipa, Manila, Sibale, Simara, Calatrava,Odiongan,Banton ag Romblon. It kag Mayo 2012 it pagpabunsor it "Philippine Heritage Month" sa Romblon, Romblon ag "Foundation Year" nak selebrasyun it kag Marso 2012. Kaibhanan sa 1622, kag "Rayahay Alimudong" usang bag-ong usbor nak grupo it mga anak sa Banton ( 6th grade ag First High School) gingpamati-an it mga representante it NCCA (National Commission on Culture & the Arts) LGU,mga Romblomanon ag mga bisita nak nag ragipon sa "Sereneta"sa San Jose Cathedral
May 2, 2012.

Ka rilang Asi/Bantoanon ay usa yang sa pinakamalabi nak uligham it ato kultura. Nakasahi ra gihapon ka ato mga sadaw,ag tradisyung na kung bagay inot-inot nak nagpagpakitlu-oy sa kosyensang nopay natabunan it ruyom. Ka "Ando-Ando" nak ging sadaw sa "Sanrokan it Tatlong Rila" sa Odiongan (December/April) ag Romblon (Launching of May 2012 Heritage Month) ay nakapukaw it maimbung nak pagkablit sa ato pagpangrahiyo it kasadya ag pangpalipas it mga maapyur nak nahihinabo sa pagpangabuhi.

Ngasing nak Biniray, natatanraan pa baga nato ka istorya ni Amang? Masisiling  nak sa ato kuno pagka"moderno" kinang nabilin nak hinghing ag panambiton sa pagpati sa usang hari it engkanto ay "paganismo." Ugaling ka kindat it kina ay imaw it nagtuy-og sa mga tradisyung sa ngasing, lalo-ey sa mga kabataan, nawawagit ka marayum nak pagbanabana it inra ging halinan. Abir man tuyar, masusuyat/maruromruman pa gihapon ka salom it "Pangupong" (thanksgiving) nak nagpapisik it sanrokan,patikyar,pahilas,patugsiling - mga natalingyas nak panambiton it tribong naghingayo sa lapros it latigong kolonyalismo.

Sobrang tresyentos anyus kag pagkapasu-ong sa Tribong Bantoanon it mga Rekoletos. Lingaton man ka nahinabo,ka mga matutuhob nak hiwas nak pang kultural it pagpati, ag pagantos sa gaos nak pinatuyo, nakasukbit pa gihapon sa ringring it konsyensa: cotta, simbahan, muralla, bal-ong, sementeryo, ban-og, disenyo it pueblo Banton - mga nagtutulay nak hanrumanan it ato mga maguyang nak indi dapat pasipalahan it pagdamhak ag matilong pagbanrog.

Kada ngasing nak biniray, apalikwaron yangey baga sa liwit-liwit ka gingbuhiang mga natutuhob ag indi matuhob nak hanrumanan it ato mgq maguyang? Nopay masapnot gibuhian kung kaykayun ka bukog ag unor it usang berso it tula (Patawar sa Kahilum)ni Cornelio Faigao:

"Ka ida ngayann ay pay rugos
Nak indi nato igpaudak
Pay manipis nak salamin
Ag malinghur nak buyak."

Kabay pa.

Senyor San Nicolas, ig-ampo kami.


Ish Fabicon
9/1/2012