Archives
OP-Eds

Higako Sa Bag-ong Tu-ig, 2012

Ak iparana kaling ako mga toytuyanon ag bulaybulayon sa rilang ako ging busri-an: Asi/Bantoanon. Insulip, bag-ong tu-ig ag maaring bag-ong mga pananamgo ag mga rasay sa ato Makaako nak bugnaan kitang tanan nak Filipino lalo-ey sa mga Romblomanon it kahimayaan ag patugsiling nak nakaruyot pa tuna it kato sa ato kalag ag pagpangabuhi.

Hariin kita ngasing sa pang kultural nak mga buhat ag pagpalapnag it mga batasan: musika, tula, dula, paitong,papitlo, rila, mga moyumentong nag-iilil ag nakabilala sa ato mga hunahuna?  Tatlong rila - Romblomanon, Unhan ag Asi - nagyuyungayngayey baga kali?
 
Masisiling nak nopay huli ka probinsya sa pagtuy-og it programang pang kultural kung ato ipasam-ing sa mga bulahaton/hiwas it ibang probinsya lalo-ey sa Bohol, Cebu, Bicol, Panay, Vigan, Naga - maramo pang iba! Dahil gani nak ka "suyob nak makabag-o" lalo-ey sa kulturang Tinagayug, ka probinsya ay nopay nagpapaanur  yangey  ag indi makamalay nak sa pagkapyus it panahon, ka mayaman natong kultura ay mapapaya yangey.

Sa ato tatlong rila, ato baga kali apabad-ang magyadong/magyunot ag masakugan it ibang bisaya? Uya baling maghuyam it mga bisayang halin sa ibang rila. Ugaling yang ka mga gingtubuan nak pagmitlang it gusto natong bisyahon ay naiislan it Tinagayug.  Sa Banton, Odiongan, Calatrava, Sibale ag Corcuera mismo, adlaw-adlaw  nak marurunggan ka nangyari (nahinabo)  iniibig (namumu-ot) malandi (biga-on) ngayon (ngasing) tulad (tuyar/tyar) laba (bunak) kuya/ate (manong,manang) lolo/lola (ulo, ula) panaginip (pananamgo) saging (hinog) saing (kaydo) gulay (utanon) - yamusang talaga!  Kada, sa pangadlaw-adlaw nak bayduhan imaw kali it nangyari - nahihinabo yaki -  "Ak masaing (makaydo) ngayon(ngasing) it kanin (kan-on) ag saging (batag) ag mautan it gulay!(utanon)"  Asi, saan ka mapunta? Imbis nak  Ri-in ka napagto?

"Muyat anay, sa ato palibor" ka siling ag ya-o ni Nicon Fameronag, "ag rimrimon ka yuhang nagtattagok!"

Ka  mga monyumentong  pang kultural sa probinsya ay mutda it mga hanrumanan it ato mga maguyang - bag-o umabot kag mga puting talpulano. Hina ka ato mga sadaw, kanta, papitlo, batasan (sanrokan, pangupong, patugsiling, ragipon, mitiko (Talabukon ag Amang) ag mga panambitong ag katutubong ugali nak Romblomanon yang ka makakatugkar! "Nag aslum yangey baga kaling mga kali nak nopay arangha?." (huyam kang Nicon rutong ida kanta J)  Ngasing ka ato mga sadaw, ay nabunbunan it kinang ging sisiling nak "street dancing" nak sa pagmuyat it usang ansyanong sundalo it pang kultural, "bastardization of local cultural."  (panggahasa/pagsamlang sa kulturang lokal.)

Ka maapyur  ay kinang nahinabo sa ato mga yumang simbhan ag mga bayay.  Muyat ray sa katedral it Romblon, ag sa yumang simbahan sa Banton!  Kaling mga nahuli nak henerasyon, indiey siguro marumruman nak yabot katong amo ging mukyatan sa ging hihingwaran nak "Filipino baroque."  Kaling arkitiktura ay Pinoy yang nak konsepto - uaya-ey't makisahi sa kabilugan!

Sa Romblon, Looc, Odiongan, San Fernando, ag iba pang munispyo, hina pa kinang mga yumang bayay nak imaw gihapon nak ka arkitiktura ay halin sa konsepto it salong nak bayay (nipa hut): usang rakong kuarto, ap-at nak haligi, sanrig, ag sa pagyakrag it mga tu-ig, hinimo ka pundasyun nak bato ag buga! (stone house)

Nakaruyot it salom sa probinsya it Romblon ka mga monyumentong  ato ipahambug , alagaan, preserbahon, ag indi igkahuda.

Suno sa pagpaliwas it Republic Act 10066 ( Philippine Heritage Act) at kag 2009, ging tuy-og ni Gobernador Lolong Firmalo it kag Mayo 2011 nak magtukor it opisinang "pang kultural ag istorya (historical) it probinsya." Masapnot ka pagtuna dahil uya ra pundo ka probinsya agor kaling bulahaton nak kali'y mapalapnag sa parayan it ordinansya halin sa Sangguniang Panglalawigan ag sa mga munisipyo mismo.

Abir man tuyar ka pagguna, ka mga nahinabong pang kultural sa probinsya ay nopay nagaayab-abey. It kag Hunyo 2011, nagkaingua sa Odiongan it ragipon it pang kultural nak ging panguyohan ni Lutgardo Labad (cultural icon it Bohol)  Kaling ruhang adlaw nak "workshop" nak ging patigayun ay sa pramas nak ka bawat munisipyo sa probinsya ay makatukor it inra "eco-cultural tourism councils" agor nak inra mapupuyot kung ni-ong mga monyumento - mahihiwas man o buko - nak tuna pa it kato ay uya pa nanoynuyi it mga lideres it banwa. Nagusbor pati ka sidam (9) nak stratehiya (strategies) agor  nak mapabunsor ka ging sisiling nak bakadan/ haligi it programang pang kultural ag istorya it probinsya.

It kag Septyembre 2011 ging panguyohan ni John Rufon Fetalsana nak magkaingua gihapon it "workshop" sa Tatlong Rila (Romblomanon, Unhan ag Asi) sa RSU pagkatapos nak matukor nida ka SEKAR (Sanrokan it Tatlong Rila ?)  Ka naging pang-unang nagbisaya ay halin sa SIL (Summer Institute of Languages) - Heather Kilgore nak imaw nagsalin sa Odionganon  it Bag-ong Testamento.

Ging sunran ray kina it konsyerto, "Sanrokan it Tatlong Rila" it kag Desyembre 17. Kali ay ging parayan sa pagtulbar it kanta sa Romblomanon, Unhan ag Asi.  Kablita sa yawa-yawa FB ka ASCCA ag "Sanrokan/Sandukan it Tatlong Rila." Wayo (8) nak munisipyo ka nagparaya it  mga magugkanta. Nagra-og ka Magdiwang, pangaruha ay Looc, pangagtlo ka Banton.

Sa pagsika it 2012 nakahanraey ka probinsya nak patigayunon it hugot-hugot ka programang pang kultural ag istorya. Kung madayon, ka mga lideres it NCCA ( National Commission of Culture & the Arts) ay mabisita sa probinsya sa Enero 2012 ag ipahat-ag sa usang ragipon kung puydeng ipatu-on ka selebrasyun it "Heritage Month sa Mayo 2012"  sa konbinsyong pang nasyonal (national convention)  it mga delegadong halin sa n i-o mang ringkon it Pilipinas. Ging sabatey ni Gobernador Firmalo nak,oho,,ka probinsya ay puydeng imaw it tagbayay agor mapupukaw ka konsyensya it  Filipino nak ka Romblon ay imaw it pusor it arkepilago!

Suportado kali gihapon it turismong pangprobinsya nak sa ngasing ay ging huhuytan ni Ginang Myrna Silverio. Kaibhanan raha pati ka komitibang pang kultural ag istorya ni Bise Mayor Briccio Fajutnao it Odiongan nak halin sa misyon ag pangmata (vision) it PACHA. (Provincial Adviser for Cultural and Historical Affairs, Office of the Governor)

Bag-ong tu-ig, Usang higako! Kabay pang ka kaabtik it batasang sanrokan ag patugsiling  ay imaw gihapon it matuy-og sa programang kali it probinsya. Sa kasablagang  pang kultural ag istorya, indi  anay giyaktan it pang sariling hiwas nak politka, relihiyon, paghinali, o iba pang makabutong it  pairayum sa higakong  usang tikang, usang ugat, usang pamuluyo, usang Romblon!

Masadyang bag-ong tu-ig sa inro nak tanan!

Sulong Romblon!

 

Ismael F. Fabicon

12/31/2011

"Ka mga nagtutulay nak mga hanrumanan it ato mga maguyang ay
indi dapat nak pasipalahan ag  hapyuson
it matilong pagbanrog ag pagdamhak.  Bukog
kina it ato kalag." - Usang Talpulano nak taga Barangay Sibay.