Archives
OP-Eds

ASI?

Agunaan kaling ako bulaybulayon sa usang aspeto it mga monyumentong pang kultural nak  kung baga'y nag-i-il-il  ugaling nagpapakitlu-oy sa rugo it ato mga paino-ino.

Sadorey ra siguro it tanan nak ka ato probinsya ay palangga it ato Makaako  dahil tuna pa it kato,ging  pasalom sa ato katunlan ka  tatlong rila: Asi/Bantoanon, Romblomanon ag Unhan.  Nagrurukot pa baga ka pagpalangga ag pagpalapnag sa ato tatlong rila?  Nasakoganey?  Nagyuyu-ngayngayey?  O mataliwan  sa kusog it yabning pangkaudog ag pangyubit-yubit it ibang rila?

Tambunong mga bibisar-on nak mapupuyot sa isyu it "National Geographic Magazine" ngasing nak Hulyo (2012). Imaw kali ka inra ging parana:  Kada katorce dias, usang rila ka namumuslok sa kabilugan; sa masunor nak milenyo, siete mil ka mawawagtik pabor sa English, Mandarin, o Spanish.

Ni-o ka maduta sa byukabok it kalag it ato tatlong rila?  Indi mabilang, nopay bakulo ni Amang, usang hari it mga  engkanto  sa Kayatong, Looc.

Sa rilang Asi mismo, (masisiling nak  imaw pa gihapon ka nahihinabo sa Romblomanon ag Unhan?) sa pangadlaw-adlaw nak bayduhan it haklahan, mapupuyot ka Tinagayug nak nopay buko angay gamiton  it rilang naging hurnohan o tikudan  it ato mga pananamgo, mga batasan, ato mga estorya, tula, tayok, ag paghigugma.

Kasami-samihan, ato marurungan ka wangag it sinakugang rila:  Ni-o ka nangyari kahapon?( Ni-o ka nahinabo it tahapon? ) Nagdiligey ikaw kanina? (Nakabunyagey ka it kuman?) Maley makain  it gulay. (Maley makaon/mayamon/masabsab/matulon it utanon – pili kamo it inro gustong gamitonJ)  Ay, p ----ina nadulas!( Yamat, nabanlas! ) Hayaan mo na. Napagusapaney namin.(Badyang.Napagbisayahaney/naghungkoaney/ kaming ruha.) Umupo po kamo. (Oho, puyde rang ingkor/suypok/yupap-it. ) Hoy, anak, matulog ka na.( Langko, katuyogey/kapisokey. ) Halos ako'y magtuwarik kag ak narunggan sa mga kaanakan sa Banton kaling pangutana: "Ahe?"  imbis nak "Asi?"

Yamusang pa ka ato marurunggang TagAsi (Tagalog Asi) sa Odiongan, Sibale, Simara, Calatrava, ag sa Banton mismo.  Imaw aboy kali it kahahadlok nak mahinabo sa ato tatlong rila? Nak sa pagkapyus it mga tu-ig indi-ey kita makawilig-wilig, makali-ong-li-ong (huyam kang Nicon Fameronag) ag nopay hador/mangayur/pilipit/mahidlun ka pagmitlang?

Ka kabayaka ugaling it National Geographic ay ato ipahimtang sa mga hiwas it probinsya nak kung baga ay napukawey abir paidlip-idlip o sariling yang -  maramo pang mu-ok – sa pagpreserba it ato kultura lalo-ey sa ato ging mukyatang kalag it tatlong rila.

It kag Hunyo 2011, nagtukor ka Opisina it Gobernador it usang ragipon (cultural mapping) natutungor sa paghukyab/paghimaymay it ato mga buhatong pang kultural  - kaibhanan ka mga bagay-bagay nak mapuyusan bag-o tumi-on ka mga mananakop nak Kastila, Amerikano ag Hapon. Mga wayo (8) yang nak Munisipyo ka nagparaya it inra reprsentante. Abir man, ruto gituna ka usang pormal nak pagsapupo sa manggar it kultura it probinsya – kuyang man it resolusyon oordinansya halin sa Sangguniang Panglalawigan .

Dahil buko yang usang beses ka pagtuy-og ag pagpalapnag it ato kultura, it kag December 17,2011, ka PACHA (Provincial Adviser for Cultural and Historical Affairs) Opisina it Gobernador, SEKAR (Sentro it Kultura kag Rilang Romblomanon) RDL-CLEAR (Romblon Discussion List – Cultural, Livelihood, and Education Assistance For Romblon,) ag Vice Mayors' League of the Philippines – Romblon Chapter, nagpalabas it kosnyerto, "Sanrokan it Tatlong Rila – Usang Lak-ang,Isang Huy-ab, Isyang Kanta – Sulong Romblon"  Sa gab-ing kato, ruto narunggan ka mga kalantahon it ato probinsya: sa Unhan, Romblomanon, ag Asi.  Pagkarakong bagay nak naparana  ka suporta it ato Gobernador Lolong Firmalo sa mga patirayang pang kultural.

Nasunran kina it mga  kultural "workshops/seminars" (Febrero-Abril 2012) , kantahan ag sadawayan sa tatlong rila it kag Marso 2012,  "Romblon Province' Foundation Day," Governor's Night" – April 2012) ag ka pinamayabong Ipahambog it probinsya: nanombrahan nak "Heritage Province" it NCCA  (National Commission For Culture and the Arts)  2012. It kag Mayo Uni (1) (Philippine Heritage Month)  sa Romblon, Romblon, nagpisik sa publiko ka ato  mga sadaw, pagkaon, kanta, estorya – mga hiwas nak  indi nato igkahuda sa pamuluyo it ato pinalanggang Pilipinas!

Ak  ibalik sa tatlong  rila it Romblon. Matu-or rang ka ato mga bisaya ay nopay natabunan it mga rampog nak pangduda ag pangrag-um. Ato baga apabad-an ?  Perlas, manggar, pinalangga nak rila -mutda natong tanan!

Asi? Kung sarang, tugoting ak iwislik kaling nahaboy it kag usang adlaw – it kato pa – ka gugmang nakabilingkoy  sa ak rila:


Balikwa-on man ka kabuyong,
abu-abohon gihapon ka tamong
nak kidapot sa Ampogo!
Ka mga yang-gam nak nagkakakak,
Nagging kalantahon
It mga pananamgong
Ging hihipo-hipo it hanging amihan;
Ka mga kayaskas it karahunan
Nopay mga bayur-bayor
Nak ging hahagur-hagor,
Ka ako batyagon
Nak nagpapangami-or!
Usang kablit yang,
Nakitik ka hanrumon.
Aba, sumikar ka himaya,
Bumuskar, ag nagbila-la!
Palangga,
Ka imo gugma,
Nagriril-at, nagyayamaw,
Nagrarana!


Hinaboy ni Ish fabicon
Hulyo 7,2012